RSS Feed

Category Archives: ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Επιστημονική συνάντηση στη μνήμη του Ξ. Α. Κοκόλη

Ένα πολύ σημαντικό συνέδριο για τα ενδιαφέροντα των νεοελληνιστών Φιλολόγων, αλλά και ευρύτερου περιεχομένου ξεκινάει στις 27 Μαρτίου (2014) και λήγει στις 30 Μαρτίου, σε δύο παράλληλες συνεδρίες, σε αίθουσες του Κέντρου Διάδοσης Ερευνητικών Αποτελεσμάτων του Α.Π.Θ. (ΚΕΔΕΑ). Ακολουθεί συνημμένο το πρόγραμμα σε pdf:

+ι_Β_Ν+¦_Β+-+-+-+-_+ν+_+¬+¦+¦_Ν

Λωξάντρα, «Η κυρά κι αρχόντισσα της Πόλης»

Από την Δέσποινα Γαβριηλίδου, Φιλόλογο Α.Π.Θ.

Γνήσια, λαϊκή, πληθωρική, δοτική, δυναμική… είναι μερικά από τα επίθετα, που χαρακτηρίζουν την Κωνσταντινοπολίτισσα γιαγιά, η οποία είναι η «αρχηγός» μιας πολυμελούς μικροαστικής οικογένειας της Πόλης στα τέλη του 19ου – αρχές 20ου αι.

Είναι μια γυναίκα, η οποία ξέρει να γεύεται τη ζωή  και να της χαρίζει νοστιμιά με τα φαγητά της. Έτσι, μας εισάγει σ’ έναν «γαστρονομικό κόσμο», πλημμυρισμένο από μυρωδιές και μας μυεί στην «τέχνη του τραπεζιού».

298070-LOXANTRA NEO EPETEIAKO

“Μουχαλεμπί και γκιουλ σερμπέτ ο αναστεναγμός σου

  και του Χατζή Μπεκίρ λουκούμ ο τρυφερός λαιμός σου.

  Ο κάθε λόγος σου, σαν ραβανί αφράτος

     και σαν  Αιβάν-Σεράι λοκμάς με μέλι μυρωδάτος ”

 

 

 

Η Λωξάντρα, έζησε στα μέσα του 19ου αι. στη Παλιά Πόλη, όπου η ζωή κυλούσε πολύ γρήγορα…“ γιαβάς- γιαβάς“, αλλά ως ηρωίδα γεννήθηκε το 1963, όταν η Μαρία Ιορδανίδου, η εγγονή της, αποφάσισε να κάνει τη ζωή της γιαγιάς της σε βιβλίο.

Παρακολουθούμε, λοιπόν, σαν ταινία τον  “βίο και την πολιτεία” της Λωξάντρας. Η ιστορία της ξεκινάει από τα χρόνια της νιότης της, στο Μακροχώρι, που βρίσκεται στην Παλιά Πόλη, συνεχίζει με το γάμο της και τη μετακόμιση στο Πέραν όπου «οι δρόμοι ως το πρωί είναι γεμάτοι κόσμο. Εδώ ούτε η νύχτα είναι νύχτα, ούτε η μέρα μέρα», κινείται στις νέες πλούσιες γειτονιές της Πόλης, μιλώντας για τα Ταύταλα «όπου δεν πατούσε το πόδι του, Τούρκος  και είχε πληθυσμό αμιγή ελληνικό» και φτάνει στον ερχομό της στην Αθήνα για περίπου μια 10ετία τελειώνoντας με την επιστροφή της στην Πόλη.

Γύρω της υπάρχουν, πολλά πρόσωπα: συγγενείς, φίλοι, γείτονες, η Παναγία η Μπαλουκλιώτισσα, παραπαίδια, λαϊκοί Τούρκοι, χανούμισσες, ο πασάς της γειτονιάς και συμβαίνουν πολλά σημαντικά ιστορικά γεγονότα, στα οποία θ’ αναφερθούμε παρακάτω. Ωστόσο, παρά το πλήθος των ανθρώπων, το ενδιαφέρον μας επικεντρώνεται σ’ εκείνη, η οποία είναι μια δυναμική προσωπικότητα, έτοιμη να αντιμετωπίσει όλες τις δυσκολίες της ζωής με τη σοφία, το ένστικτο άλλα και την ωριμότητα της ηλικίας της. Μια γυναίκα, η οποία υμνεί τη ζωή και γίνεται πανανθρώπινο σύμβολο του ελληνισμού της Πόλης. Για κείνη δεν υπάρχουν « εθνικά ταμπελάκια»… έτσι, είναι φίλη με όλους τους Τούρκους της Πόλης, τους Κούρδους, τους Αρμένιους. Προσπαθεί να ανατρέψει τη γενική εικόνα του κακού Τούρκου εντύπωση που είχε και η ίδια, αφού για κείνη οι Τούρκοι ήταν μια «θεομηνία», αλλά την ξεχνούσε, όταν ήταν να ψήσει καφέ στο νυχτοφύλακα, τον Αλή ή στον Μουσταφά, τον αυγουλά της,  λέγοντας χαρακτηριστικά: « τι  είχε να μοιράσει η Λωξάντρα με τον φουκαρά τον αυγουλά και με τον έρημο το μπεχτή;»

Όπως είπαμε παραπάνω, μεγάλο μέρος των γεγονότων εξελίσσονται στην Πόλη, την εποχή του τελευταίου σουλτάνου, του «αδικιωρισμένου» Αβδούλ Χαμίτ Β’. Η Λωξάντρα, λοιπόν , μας ξεναγεί στο στενό μικροαστικό περιβάλλον των ρωμιομαχαλάδων, όπου οι Ρωμιοί προκόβουν κυρίως στις χειρωνακτικές εργασίες, χωρίς να έχουν τη διάθεση να καταλάβουν πολιτικά αξιώματα στην οθωμανική κοινωνία.

Διαβάζοντας τη «Λωξάντρα», σίγουρα δε μας περνά απ’ το μυαλό ότι οι πρωταγωνιστές της, έζησαν στην πιο άγρια και απάνθρωπη περίοδο τρομοκρατίας που γνώρισε η οθωμανική αυτοκρατορία. Αναφορικά, συμβαίνουν πολλά ιστορικά γεγονότα, τα οποία παρουσιάζονται πολύ επιφανειακά και βοηθούν μόνο στην τοποθέτηση της μυθοπλασίας μέσα στον ιστορικό χρόνο: η υπογραφή της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου(1878), η οποία σηματοδοτεί τη λήξη του Ρωσό-τουρκικού πολέμου, ο πόλεμος του 1897, η Σφαγή των Αρμενίων, οι ταραχές των αρχών του 20αί. στην Αθήνα, η εκλογική νίκη του Δηλιγιάννη και η δολοφονία του, η επανάσταση στο Γουδί είναι τα σημαντικότερα γεγονότα της εποχής.

Το μοναδικό περιστατικό, το οποίο περιγράφεται «κάπως εκτενώς» είναι η πρώτη σφαγή των Αρμενίων στην Πόλη, που οργάνωσε ο Χαμίτ, το 1896, μαζί με τους Νεότουρκους. Τότε, η Λωξάντρα κρύβεται στο υπόγειο του σπιτιού της και παρακολουθεί από εκεί τον διωγμό των γειτόνων της, χωρίς να καταλαβαίνει το γιατί. Εκεί, φαίνεται να χάνει κάπως τη δυναμικότητά της.

Η Μαρία Ιορδανίδου, όταν έγραψε τη Λωξάντρα, σε ηλικία 65 ετών, ήταν κατασταλαγμένη στις πολιτικές της απόψεις και αρκετά προσεκτική στον τρόπο έκφρασής της. Ας μη ξεχνάμε πως μιλάμε για δύο διαφορετικές εποχές. Η συγγραφέας απέδωσε με τον καλύτερο τρόπο το τότε παρόν της γιαγιάς της, χωρίς διάφορες παρεμβολές του δικού της παρόντος. Κατάφερε να κρατήσει απόσταση από τα Σεπτεμβριανά και το ηλεκτρισμένο ελληνό -τουρκικό κλίμα της δεκαετίας του 60.

Γι’ αυτό, λοιπόν το λόγο, η ματιά της Ιορδανίδου μπορεί να χαρακτηριστεί ως ψύχραιμη, αφού δεν υπάρχει δραματοποίηση των γεγονότων. Η αφήγηση είναι απλή, λιτή, απέριττη, ενώ τα πρόσωπα ζωντανεύουν μέσα από τους διαλόγους, όπου χρησιμοποιούνται παράλληλα και οι δύο γλώσσες: ελληνική και τούρκικη. Μέσα από την χρήση των δύο γλωσσών παρατηρούμε πως η καθημερινή συνύπαρξη των δύο λαών δε σκιάζεται από τις γλωσσικές αλλά και τις θρησκευτικές διαφορές.

Η Λωξάντρα, λοιπόν μας μεταφέρει με τον καλύτερο τρόπο στην Πόλη: μας μαθαίνει συνταγές, μας μυεί στις ανατολίτικες γεύσεις και μυρωδιές, μας βάζει ν’ ακούσουμε τους μαγικούς ήχους της Πόλης, μας προσκαλεί να κάτσουμε στο οικογενειακό τραπέζι της»

Και το σημαντικότερο απ’ όλα, μας θυμίζει έναν τρόπο ζωής που ξεχάσαμε και σίγουρα μας λείπει, αυτό της ενωμένης οικογένειας, η οποία αρκείται και με τα λίγα. Άλλωστε, το λέει και η ίδια: «Ο πλούσιος είναι ο εν τω ολίγω αναπαυόμενος!»    

 

Ο Ερωτόκριτος …«παίζει οικολογικά»

Ο Ερωτόκριτος …«παίζει οικολογικά»

Επιμέλεια: Δέσποινα Γαβριηλιδου

 

77 καλλιτέχνες, 40 διαφορετικά σημεία της Αττικής κι ένα αριστούργημα της ελληνικής λογοτεχνίας, συνθέτουν τον καμβά της δράσης και της δημιουργίας του «εναλλακτικού» video « Παίζουμε Οικολογικά- Ζούμε Λογικά- Ενεργούμε Ομαδικά»!

Ψαραντώνης, Κότσιρας, Κανά, Χαρούλης, Θαλασσινός, Τσαλιγοπούλου είναι λίγοι από τους καλλιτέχνες, οι οποίοι ένωσαν τις φωνές τους με σκοπό να αποδείξουν πως η μουσική έχει τη δύναμη να εμπνεύσει, να αφυπνίσει και κυρίως να ενώσει τους ανθρώπους σ’ έναν κοινό αγώνα. Αυτόν της διατήρησης, αλλά και της βελτίωσης του περιβάλλοντος, της ίδιας μας της ζωής.

Ο Ερωτόκριτος, ένα αριστούργημα της νέας ελληνικής λογοτεχνίας, με τον άψογα δουλεμένο στίχο, τον βαθύ λυρισμό, τη ζωντανή του γλώσσα καθώς και την έντονη παρουσία του φυσιολατρικού στοιχείου δίνει το έναυσμα να προβληθούν σημαντικοί χώροι πρασίνου της Αττικής. Έμμεσα, μας δίνονται κάποια μαθήματα οικολογικής συμπεριφοράς, τα οποία θα πρέπει να εφαρμόσουμε στην καθημερινότητά μας, για να εξοικονομήσουμε ενέργεια χρήμα και πάνω απ’ όλα να μην επιβαρύνουμε το περιβάλλον.( χρήση τράμ, ανακύκλωση κ.α.)

Με άλλα λόγια, να κρατήσουμε την ελπίδα μας ζωντανή στο σημερινό αδιέξοδο που βιώνουμε όλοι,  να μπορέσουμε να ονειρευόμαστε έναν καλύτερο κόσμο, εμείς και τα παιδιά μας.

Απ’ όλες τις απόψεις, το αποτέλεσμα είναι εκπληκτικό. Όλα δένονται πολύ αρμονικά: η ηλεκτρική κιθάρα με το σαντούρι, η λύρα με το μπάσο, το πιάνο με τον Καραγκιόζη, το μοντέρνο με το παραδοσιακό. Βλέπουμε την ομορφιά κάθε οργάνου και κάθε φωνή ξεχωριστά. Πραγματικά, αποτελεί μια ανάσα πολιτισμού και ψυχαγωγίας, αφού βλέποντάς το, δε θέλουμε να τελειώσει!

Οι στίχοι του Ερωτόκριτου, οι οποίοι αποτελούν  την ψυχή του έργου και παραμένουν μέχρι σήμερα διαχρονικοί, η ποιοτική εκτέλεση τους από τους καλλιτέχνες, αλλά και η ματιά του σκηνοθέτη κατατάσσουν αυτό το βίντεο στο επίπεδο των αριστουργημάτων!!

 

Πληροφορίες για τον Ερωτόκριτο: el.wikipedia.org/wiki/Ερωτόκριτος

 

ΤΙΤΛΟΙ ΤΕΛΟΥΣ

Κυκλοφορεί σε μετάφραση το ομώνυμο βιβλίο από την Εριφύλη Μαρωνίτη, μια εξαίρετη μεταφράστρια. Ο ελληνικός τύπος επεφήμισε την ελληνική διασκευή. Οι Τίτλοι τέλους είναι η ιστορία των ιδιόρρυθμων, αγχωμένων, αξιαγάπητων εργαζομένων μιας αγγλόφωνης εφημερίδας που έχει την έδρα της στη Ρώμη. Είναι η ιστορία των συντακτών, των διεθνών ανταποκριτών και των διορθωτών της. Αλλά είναι και η ιστορία του μυστηριώδους Σάιρους Οτ, ιδρυτή της εφημερίδας στα μέσα του προηγούμενου αιώνα, και των αμφιλεγόμενων διαδόχων του.

Με την κρίση στο χώρο του Τύπου να θεριεύει από μέρα σε μέρα και να βάζει σε δοκιμασία την επιβίωση της εφημερίδας, οι δημοσιογράφοι μετέρχονται κάθε μέσο προκειμένου να γεμίσουν τις σελίδες της με ελκυστικά θέματα. Όμως για τους εργαζόμενους της εφημερίδας το πιο ενδιαφέρον θέμα είναι η προσωπική τους ζωή. Και καθώς το κλίμα τρόμου που γεννά η οικονομική κρίση σκεπάζει κάθε πτυχή της σύγχρονης ζωής, οι ήρωες του βιβλίου αγωνίζονται να διασώσουν ό,τι μπορούν από τα όνειρα και τις φιλοδοξίες τους.

 

ΚΡΙΤΙΚΕΣ – ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

TITLOI_TELOUS

Εν κατακλείδι το βιβλίο του Ράχμαν μπορεί να χαρακτηριστεί, τουλάχιστον, θελκτικό από έναν αναγνώστη. Η γλώσσα του μυθιστορήματος είναι κοφτή και άμεση χωρίς να προκαλεί την παραμικρή κόπωση στον αναγνώστη, ενώ η ροή του κειμένου μοιάζει με ταινία «run and gun». Πρόκειται, δηλαδή, για κείμενο που πολύ δύσκολα το αποχωρίζεσαι, καθώς το «τέλος» μοιάζει πάντοτε να είναι κοντά. Με λίγα λόγια οι «Τίτλοι τέλους» είναι ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί.
Πάνος Ραμαντάνης, left.gr, 21/02/2013

 

Όταν η γραφή έχει κάτι ζεστό, καίριο και άρτιο, κάτι που δεν σε κάνει να σταματάς για να σκεφτείς αν ο συγγραφέας επέλεξε την κατάλληλη φράση ή λέξη, τότε μπορείς να προχωρήσεις και να σκεφτείς την ποιότητα της αφήγησης και το βάθος του μηνύματος. Κι ο Ράχμαν δίνει το στίγμα του απλόχερα τόσο σε μικροκειμενικό όσο και σε μακροκειμενικό επίπεδο.
blogger Πατριάρχης Φώτιος, in2life.gr, 21/01/13

 

Η επικαιρότητα του βιβλίου είναι δυσοίωνη, αλλά το διάβασμά του απολαυστικό. Ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα που μας αφηγείται την ιστορία μιας αγγλόφωνης εφημερίδας με έδρα τη Ρώμη, μέσα από τις ιστορίες των ανθρώπων που τη δημιούργησαν και την έκαναν να κυκλοφορεί κάθε μέρα επί δεκαετίες. Συχνά καυστικό και περιπαικτικό, ώρες-ώρες τρυφερό και μελαγχολικό σε κάνει να αλλάζεις διάθεση γυρίζοντας τις σελίδες. Και να σκέφτεσαι πως το τέλος των εντύπων, όπως προδιαγράφεται, θα αφήσει μια πικρή γεύση και θα οδηγήσει στη λήθη μια ολόκληρη εποχή της δημοσιογραφίας.
Κώστας Στοφόρος, δρόμος της αριστεράς, 26/11/12

 

Ο Τομ Ράχμαν δεν γράφει μόνο ένα βιβλίο για τον κόσμο της δημοσιογραφίας-τον οποίο γνωρίζει από πρώτο χέρι ως συντάκτης της Herald Tribune- αλλά για τα αδιέξοδα που αντιμετωπίζει το πιο αμφιλεγόμενο αλλά και το πιο συναρπαστικό επάγγελμα στον κόσμο. Για να στήσει την ιστορία του ο συγγραφέας χρησιμοποιεί έντεκα χαρακτήρες που αντιμετωπίζουν οριακά προβλήματα τόσο στην εφημερίδα όσο και στα προσωπικά τους. Όσο για το αν πραγματικά έχουν φτάσει οι «Τίτλοι Τέλους» για τον γραπτό τύπο μένει να φανεί-το μόνο που είναι σίγουρα αναμφισβήτητο είναι οι γοητευτικές και ατελείωτες ιστορίες του.
Τίνα Μανδηλαρά, protothema.gr, 15/07/12

 

Η πτώση του Τύπου, η έκπτωση του δημοσιογραφικού επαγγέλματος, η αλλαγή νοοτροπίας στην ενημέρωση, ο διαφοροποιημένος αναγνώστης είναι οι βασικές γραμμές που διαπερνούν αυτό το μυθιστόρημα το οποίο συνιστά ένα εξαιρετικά επιτυχημένο και πολλά υποσχόμενο ντεμπούτο.
Γρηγόρης Μπέκος, Το Βήμα, 08/07/12

 

Η γραφή του Ράχμαν είναι ελαφριά, κυματοειδής, αλλού σκληραίνει κι αλλού αφήνει μια γλυκόπικρη γεύση. Ο ίδιος έχει δηλώσει ότι αγαπά τους κλασικούς όπως τον Τολστόι και τον Τσέχoφ αλλά και τους νεότερους κλασικούς όπως τον Γρέιαμ Γκριν και τον Ρέιμοντ Κάρβερ. Η ιστορία του σε συνεπαίρνει με τη γραφή της, το ύφος της, τα αισθήματα που διακινεί. Οι δημοσιογράφοι-ήρωές του μπορεί να είναι ο καθένας σε μια οποιαδήποτε εργασία. Και οι αλλαγές που κυοφορούνται να είναι μια τετριμμένη υπόθεση. Οι άνθρωποι όμως μένουν πάντα ίδιοι, απρόβλεπτοι, λαμπεροί ή ποταποί, έρμαιοι του τυχαίου ή του προβλέψιμου, αλλάζουν όπως αλλάζουν εδώ και χιλιάδες χρόνια μέσα στην ιστορία που οι ίδιοι διαμορφώνουν.
Γιάννης Μπασκόζος, Το Βήμα, 17/06/12

 

Ο Τομ Ράχμαν γράφει ένα βιβλίο για το τέλος των εντύπων και στοχεύει κατευθείαν στην καρδιά. Γραμμένο με αγάπη για τη διαχρονική αξία που έχουν το μελάνι της εφημερίδας, οι ανθρώπινες ιστορίες και το τάλαντο της πένας, το βιβλίο του Ράχμαν αποδεικνύει στην ουσία του ότι η γραφή διατρανώνεται πανηγυρικά μόνο εκεί όπου υπάρχει χαρτί. Το τέλος της δημοσιογραφίας ή η αρχή μιας άλλης εποχής, όπως και να έχει το βιβλίο του Ράχμαν είναι γραμμένο για μια εποχή κατά την οποία οι λέξεις συνιστούν πολύτιμη περιουσία στην ιστορία της δημοσιογραφίας.

Τίνα Μανδηλαρά, LIFO, 05/12/12

 

Οι χαρακτήρες του Ράχμαν αποδίδονται με χιούμορ και επινοητικότητα, αποδομώντας τα στερεότυπα, δίνοντας έμφαση στην εσωτερική τους ζωή, σε εμμονές και αντιφάσεις.

Αργυρώ Μαντόγλου, Η Καθημερινή, 30/09/12

 

Η δημοσιογραφική εμπειρία του συγγραφέα προσδίδει στους ήρωες μια βιωματική ένταση και περιβάλλει τα γεγονότα που εκτυλίσσονται με τη χαρακτηριστική ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα σε μια εφημερίδα. Οι «Τίτλοι τέλους» δεν σηματοδοτούν το τέλος εποχής μόνο μιας εφημερίδας αλλά και των ίδιων των ανθρώπων που εργάζονται σ’ αυτήν κι έχουν ταυτίσει την προσωπική τους ζωή με την άσκηση του ιδιαίτερου αυτού επαγγέλματος.

Ξενοφών Α.Μπρουντζάκης, Το Ποντίκι, 17/10/12

 

 

 

ΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Κ.Π.ΚΑΒΑΦΗ – ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΙΟΥ 2013 –ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥΠΟΛΗΣ Δ.Π.Θ -ΚΟΜΟΤΗΝΗ

 

ΗΜΕΡΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Κ.Π.ΚΑΒΑΦΗ – ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΙΟΥ 2013 –ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥΠΟΛΗΣ Δ.Π.Θ -ΚΟΜΟΤΗΝΗ

 

Έναρξη Ημερίδας  –    Χαιρετισμοί ώρα 10.00

 

Πρώτη Συνεδρία

Πρόεδρος : Ελισάβετ Αρσενίου

 

Γιάννης Πετρόπουλος        Ο Κ. Καβάφης ως αναγνώστης της Ιλιάδος.

 

Ιωάννα Παπαδοπούλου     Το αρχαίο θέατρο και το αρχαίο δράμα στην ποίηση του

Κ.Π.Καβάφη: εντυπώσεις από τα θεατρικά στοιχεία του

έργου του.  

 

Νίκος Μαυρέλος                 Η μεταφορά του Πλοίου και η περιπέτεια της γραφής.

Διάλειμμα

Πρόεδρος : Νίκος Μαυρέλος

 

Σοφία Βούλγαρη                 (Κ.Π.) Καβάφης: η εικόνα του Αλεξανδρινού προγόνου.

 

Ελισάβετ Αρσενίου             Κ.Π. Καβάφης: οι χρήσεις της ποίησης.

 

Συζήτηση

 

16.00   Στρογγυλό τραπέζι:  εργασίες προπτυχιακών φοιτητών

 

Συζήτηση

 

Δεύτερη συνεδρία , ώρα 18.00.  

Πρόεδρος: Βασιλική Κοντογιάννη

 

Δημήτρης Δασκαλόπουλος    Οι παρωδίες των καβαφικών ποιημάτων. Μια περιδιάβαση.

 

Χαράλαμπος Καράογλου        Κ.Π.Καβάφης, ‘το παρόν δεν με εμπνέει’ (Σχόλιο στα ποιήματα

«Στα 200 π.Χ.», «Υπέρ της Αχαϊκής Συμπολιτείας  πολεμή-

σαντες», κ.ά. ).

Μαρία Στασινοπούλου            Η ανθρώπινη μορφή στην ποίηση του Καβάφη. Μια επιλεκτική

Προσέγγιση.

 

Διάλειμμα

Πρόεδρος: Σοφία Βούλγαρη

 

Σοφία Ιακωβίδου                     Μεταξύ νόμου και ηδονής: Κ.Π.Καβάφης – W. Whitman

 

Βασιλική Κοντογιάννη           Ο ελληνικός λόγος ως επίφαση πολιτισμού: σκέψεις πάνω σε

τρία καβαφικά ποιήματα

 

Συζήτηση

 

 

 

 

 

 

Ο εθνικός «εαυτός» και η διαπολιτισμικότητα στη λογοτεχνία: ξεφυλλίζοντας το Ιμαρέτ

Από την Πολυξένη Μαρκούτη, φιλόλογο Α. Π. Θ.

 

Η διαμόρφωση και διαφύλαξη της εθνικής ταυτότητας και η συνύπαρξη με το εθνικά, γλωσσικά, θρησκευτικά και πολιτισμικά διαφορετικό αποτελούσε ανέκαθεν ζήτημα μείζονος σημασίας σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες. Ένα τέτοιο θέμα δεν μπορεί παρά να αποτελεί προσφιλές πεδίο και για τη λογοτεχνική δημιουργία. Ειδικά στην περίπτωση της ελληνικής λογοτεχνίας, υπάρχουν πολλά έργα, τα οποία πραγματεύονται τη συνύπαρξη και τις σχέσεις, αρμονικές ή τεταμένες, μεταξύ δύο άσπονδων φίλων και εχθρών: Ελλήνων και Τούρκων. Χαρακτηριστικό δείγμα αξιοποίησης και ανάδειξης αυτής της πολυτάραχης σχέσης αποτελεί το βιβλίο του Γιάννη Καλπούζου με τίτλο Ιμαρέτ: Στη σκιά του ρολογιού, το οποίο εκδόθηκε το 2008 και απέσπασε το Βραβείο Αναγνωστών του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου για το έτος 2009.

Το μυθιστόρημα εξιστορεί τις παράλληλες και διασταυρούμενες πορείες ζωής ενός Έλληνα και ενός Τούρκου με φόντο την Άρτα του 19ου αιώνα. Ο Λιόντος και ο Νετζίπ γεννιούνται την ίδια νύχτα στην τουρκοκρατούμενη Άρτα του 1854. Το νήμα της αφήγησης ξεκινά τη στιγμή της γέννησής τους και διακόπτεται το 1881, με την προσάρτηση της Άρτας στο ελληνικό κράτος, τον επώδυνο αποχωρισμό τους και την εγκατάστασή τους στην Αθήνα και στην Κωνσταντινούπολη αντίστοιχα. Από τη στιγμή της γέννησής τους, που γίνονται ομογάλακτοι, θα αναπτυχθεί μεταξύ τους μια βαθιά φιλία, η οποία φαντάζει παράταιρη για την τοπική κοινωνία: το πολύχρωμο μωσαϊκό από Έλληνες, Τούρκους και Εβραίους ζει ειρηνικά αλλά οι διαχωριστικές γραμμές δεν εξαλείφονται ποτέ και γίνονται αισθητές με την πρώτη ευκαιρία. Ακόμα κι αυτές όμως αδυνατούν να κλονίσουν το ισχυρό δέσιμο που υπάρχει μεταξύ τους. Το έξυπνο τέχνασμα της εναλλάξ αφήγησης που ακολουθεί ο συγγραφέας επιτυγχάνει να παρουσιάσει τους δύο πρωταγωνιστές όχι σαν τις δύο όχθες ενός ποταμού αλλά σαν όψεις του ίδιου χαρτιού: είναι αδύνατον να σχιστεί η μία χωρίς να σχιστεί και η άλλη.

Τα ιστορικά, κοινωνικά και πολιτιστικά συμφραζόμενα δημιουργούν ένα υφαντό συνθέσεων και αντιθέσεων, πάνω στο οποίο ο συγγραφέας «κεντά» την κοινή ζωή

των δύο πρωταγωνιστών. Ρωμιοί, Τούρκοι και Εβραίοι, εκκλησίες και τζαμιά, Πάσχα και Ραμαζάνι, πετροπόλεμος, αφορισμοί, ο τούρκικος μπερντές του Καραγκιόζη, η μικρή Ελλάδα και η ιδεολογία του αλυτρωτισμού, η εκμετάλλευση και η εξαθλίωση των κολλίγων, που δεν γνωρίζει θρησκεία και εθνικότητα… και μέσα σε όλα αυτά οι φάρσες, τα παιχνίδια και τα καμώματα του Λιόντου και του Νετζίπ, το σχολείο, στο οποίο φοιτούν μαζί, οι έρωτες, οι δυσκολίες, οι απογοητεύσεις, η προσωπική διαδρομή του καθενός και η θέση που καλείται να πάρει απέναντι στον «Άλλο» και στο διαφορετικό που αυτός πρεσβεύει σε ιστορικά κρίσιμες συγκυρίες. Συνταξιδιώτης τους σε αυτή τη διαδρομή ο παππούς Ισμαήλ, ο οποίος μοιάζει να έχει βγει από λαϊκό παραμύθι της Ανατολής: νοσταλγεί, διηγείται, νουθετεί, υπενθυμίζει αλήθειες πικρές και για τους δύο λαούς…

Η εντύπωση που καλλιεργεί το βιβλίο είναι πως η συμβίωση είναι δυνατή, με όλα

τα προβλήματα που ανακύπτουν. Κάτω από τους βαρείς χτύπους του ρολογιού, που σημαίνει τις οθωμανικές ώρες, άνθρωποι τόσο διαφορετικοί κι όμως τόσο ίδιοι κατά βάθος… μοχθούν, ελπίζουν, ονειρεύονται, κινδυνεύουν, αγαπούν και μισούν με το ίδιο πάθος, συγχωρούνται και χωρούν κάτω από τον ίδιο ουρανό. Ολόκληρη η πόλη ένα μεγάλο ιμαρέτ, που θρέφει την ανεξιθρησκία, την ανεκτικότητα και τη συμφιλίωση. Μια ανεκτικότητα που δεν εξαντλείται στο επίπεδο της καθημερινότητας αλλά εξελίσσεται σε «αλισβερίσι» γλωσσικό και πολιτιστικό: το βιβλίο είναι κατάσπαρτο από γλωσσικά δάνεια και από κοινά λαογραφικά και πολιτιστικά στοιχεία.  Ωστόσο, το αναπόδραστο «κισμέτ» του καθενός, όπως θα έλεγε και ο παππούς Ισμαήλ, διαμορφώνεται και δρομολογείται τελικά από άνωθεν επιταγές  και διπλωματικά παιχνίδια: καθίσταται σαφές ότι τα πιόνια στην πολιτική σκακιέρα μετακινούνται είτε από ξένους είτε από φανατικές και διεφθαρμένες ηγεσίες.

Κλείνοντας το Ιμαρέτ, δημιουργείται μια γλυκόπικρη αίσθηση και ένα ερωτηματικό για τα όρια της πολιτισμικής αλληλεπίδρασης και ανεκτικότητας σε πληθυσμούς με ανομοιογενή εθνολογική σύσταση. Καταρρίπτονται μύθοι, με τους οποίους γαλουχήθηκαν και οι δύο λαοί, και καταργείται κάθε απόλυτη, «μανιχαϊστική» διάκριση ανάμεσα στον καλό και στον κακό, στο δίκαιο και στο άδικο. Τα μηνύματα του βιβλίου ηχούν σήμερα περισσότερο επίκαιρα από ποτέ, καθώς οι εθνικιστικές εξάρσεις και η πομπώδης «πατριωτική» ρητορική εξακολουθούν να έχουν  ένθερμους υποστηρικτές στο πεδίο της πολιτικής πρακτικής και της κοινωνικής ζωής. Η μέση οδός ανάμεσα στην ξενοφοβική και ρατσιστική

αντιμετώπιση της πολυπολιτισμικότητας και στην άνευ ορίων και όρων αφομοίωση του Άλλου στο πολιτισμικά, γλωσσικά και θρησκευτικά κυρίαρχο είναι η ανθρωπιά και ο κοσμοπολιτισμός του γέροντα Ισμαήλ, ο οποίος δίκην στωικού σοφού, σε πείσμα των καιρών του, διακηρύσσει:

 

…Ένα ιμαρέτ είναι η γη. Το ιμαρέτ του Θεού. Κι εμείς οι φτωχοί, τα ορφανά και οι ταξιδιώτες της ζωής, που μας φιλοξενεί. Μας τρέφει, μας ανοίγει την αγκαλιά του, μας επιτρέπει να απολαύσουμε και να χαρούμε τη ζωή. Κι εμείς θαρρούμε πως το διαφεντεύουμε. Το μοιράσαμε, είπαμε «αυτός ο τόπος δικός μας, εκείνος δικός σας» κι ύστερα ορμήσαμε ο ένας στον τόπο του άλλου, χωρίς να νογάμε ότι δεν ανήκει σε κανέναν. Μας άφησε ο Θεός αυτό το ιμαρέτ να το διαχειριστούμε κι εμείς αρπάζουμε, κλέβουμε, αδικούμε, εκμεταλλευόμαστε, διεκδικούμε όλο και περισσότερα, μέχρι την ώρα που θα επιστρέψουμε το τομάρι μας εκεί όπου ανήκει, στο χώμα. Και θ’ αξίζει τότε με όσο ενός βοδιού ή ενός προβάτου, τίποτε παραπάνω.

Σάτιρα και Αντιγραφή

Wilson Mizner reached a conclusion  which many scholars, including authors of books on satire, share:

» If you steal from one author, it’ s plagiarism. If you steal from many, it’s research».

Leonard Feinberg, Introduction to satire, Iowa, The Iowa University Press, 1967, page 152

Αρέσει σε %d bloggers: